نمادهای محرم و صفر

8 / 10
از 7 کاربر

نمایشگاه و فروشگاه آثار هنری گروه هنر نگاره به مناسبت ایام سوگواری ابا عبداله الحسین "ع" درخصوص نمادهای عاشورایی که در این مراسم استفاده می‌شود مقاله‌ای را برای علاقه‌مندان به این مبحث برگزیده است .این مقاله به بررسی چگونگی ورود نمادهای هنری به مراسم عزاداری محرم وصفر می پردازد و آن را از ابعاد مختلف مانند نقاشی ،فلز کاری،صنایع دستی،و....بررسی می کند. متاسفانه منبع این مقاله برای گروه هنر نگاره مشخص نشده است. چنانچه شخص یا نهادی در این خصوص اطلاعی دارند در بخش تماس با ما منبع این مقاله را اعلام فرمایند تا نام منبع مذکور در این مقاله ذکر گردد. 

نمادهای هنری چگونه وارد عزاداری محرم شدند؟ 

  عاشورا و محرم را می‌توان ماندگارترین و تاثیرگذارترین رویداد تاریخی تشیع دانست تا جایی‌ که امام خمینی (ره) فرمودند " این محرم و صفر است که اسلام را زنده نگه داشته است."؛ واقعه‌ای پر از تمثیل و نشانه که وقتی با فرهنگ ایرانی که پر از نقش و نگار است، مواجه شد با رنگ نیز درآمیخت. 

سبزی نورهای لوسترهای تکایا و حسینیه‌ها، پرهای زرد و سبز و قرمز که از علم‌ها آویزان هستند، پرچم‌های بزرگی که به دیوارهای حسینه‌ها نصب شده‌اند همه و همه بر این دلالت دارند که ایرانی‌ها به بهترین شیوه رنگ را به المان‌های مختلف عزاداری اضافه کرده‌اند.

نمادهای محرم و صفر

حماسه عاشورا در شهرهای کشور و در قومیت‌های مختلف ایران رنگ و شکل مختلفی دارد که همگی در عین تقدس و پاکی جنبه‌های هنری زیادی نیز در مفهوم خود نهفته دارند.

ماه محرم در ایران همیشه حال و هوای خاص خود را دارد و کل جامعه را با خود همراه می‌کند و هنرمندان هم از این قاعده مستثنی نیستند مثلا در حوزه تئاتر تعزیه را داریم. هنرمندان تجسمی با نشانه‌ها و رنگ‌ها سر و کار دارند و با این جریان به تصویرسازی عاشورا وارد می‌شوند.

فرهنگ عاشورا بسیار غنی است و حتی متضمن حیات بسیاری از نمادهای ملی، عرفانی و مذهبی نیز شده است. از سوی دیگر در آن نمایش‌های آئینی، هنر تصویری متنوعی دیده می‌شود. اگر چه پوشش عزاداران مشکی است اما در پرچم‌ها رنگ‌های متنوعی دیده می‌شود. پارچه‌هایی که نخل ها را پوشش می‌دهند از نظر رنگ بسیار متنوع هستند. همچنین در قسمت‌های مختلف علامت پارچه‌های دستبافت و گلدوزی شده و پرهای بزرگ رنگی و پرهای طاووس استفاده می‌شود.

در مراسم عاشورایی به نمادشناسی توجه بسیاری می‌شود وهمواره مورد توجه بوده است.

در این مراسم‌ها نمادها حضوری بسیار گسترده دارند و بعضی از آنها ریشه در نمادهای باستانی دارند که در دوره‌های اسلامی معنای جدیدی پیدا کرده‌اند.

در شهرستان‌های ایران و با توجه به زندگی رنگی‌تر آنها نسبت به پایتخت، مناسک و عزاداری‌های متفاوت می‌بینیم.

نمادهای محرم و صفر

در گوشه و کنار ایران تا حدودی نوع عزاداری متفاوت است. این تفاوت گاهی در نظم و آرایشی که عزاداران در کنار هم می‌ایستند و یا حرکت می‌کنند، دیده می‌شود و گاهی در حرکات دست و نحوه سینه زنی و در مواردی اینکه نخل حمل کنند و یا علامت. 

قومیتها بر شکل و رنگ عزاداری‌ها تاثیر دارد.

آغشته شدن به گِل و گلاب بیشتر در لرستان دیده می‌شود. بردن نخل بالای کوه بیشتر در شمال سمنان و سینه‌زنی در یک محور دورانی در جنوب؛ پس قومیت‌ها بنا بر آیین گذشتگان خود، عزاداری‌های متفاوتی دارند

نمادهایی که در ماه محرم و عزاداری‌های آن استفاده می‌شود نسبتی با هنر دارند، از جمله وسایل رایج در محرم علم و کتل است از صدر تا ذیل آن نماد است.

در ایام عاشورا در دسته‌جات عزاداری امام حسین (ع) مجموعه‌ای از نشانه‌ها و نمادها كه با هم تركیب شده‌اند، حمل می‌شود كه به آن علامت گفته می‌شود. تركیب عمودی علامت معمولا چیزی شبیه درخت زندگی است که تیغه‌های آن با فلز ساخته می‌شود. با نگاهی به آثار فلزی باقیمانده از اوایل تاریخ اسلام می‌توان دید كه اجزای علامت از قرون گذشته وجود داشته است ولی تركیب كلی و فعلی آن بیشتر در یكی دو قرن اخیر شكل گرفته است و هنوز در حال تحول است.

آنچه كه بیشتر در آثار گذشته دیده می‌شود علامت‌های تك تیغه‌ای و سه تیغه‌ای هستند كه به هنگام رزم در دست جنگجویان حمل می‌شوند. در بعضی از نقاشی‌های صفوی چنین علامت‌هایی نقاشی شده اند. این نظر وجود دارد كه علامت برگرفته شده از صلیب مسیحی است ولی آنچه كه مسلم است تركیب فعلی آن هویتی پیدا کرده که كمتر در فرهنگ‌های دیگر وجود داشته است و شبیه آن در هنر گذشته خودمان نیز وجود ندارد. 

ماهای محرم و صفر

شیر و خورشید دو نماد كهن هستند كه ریشه در ایران باستان دارند که می‌بینیم این نشان‌ها در علامت ویژه عزاداری عاشورا نیز حضور دارند. در ایران باستان شیر نماد ایزد مهر بود. در دوره اسلامی نماد امام علی (ع) شد. در بسیاری از علامت‌های كنونی شیرها شمشیر دو سر دارند كه همان ذوالفقار یا شمشیر امام علی (ع) است.

یكی دیگر از نمادها كه گاهی اوقات در بعضی از علامت‌ها دیده می‌شود، براق است. براق موجودی است مركب از سر انسان، اسب بالدار، در بسیاری از نقاشی‌های خمسه نظامی و معراج‌نامه‌ها می‌توان آن را دید كه پیامبر اسلام سوار بر براق به معراج می‌رود. در بعضی از نمونه‌ها براق دارای دم طاووس است.

نماد دیگر مرغی است كه سری انسانی دارد. این اعتقاد وجود دارد كه این مرغ، مرغی است بهشتی كه بر درخت طوبی آشیانه دارد. چنین مرغی در بعضی از نقاشی‌های قهوه‌خانه‌ای دیده می‌شود.

نماد دیگر كه در علامت وجود دارد، پنجه است. در فرهنگ شیعی ایران این پنجه یاد آور پنج تن آل عباست و همچنین دست بریده حضرت عباس (ع) است كه در واقعه كربلا زمانی‌كه برای تشنگان صحرای كربلا آب می‌آوردند دست خود را از دست دادند. به همین جهت در فصل گرما در همه جای ایران بسیاری از مردم كه نذر دارد آب خنك رایگان در اختیار تشنگان قرار می‌دهند و معمولا كاسه‌هایی كه برای آب خوردن در كنار این آبخوری‌ها وجود دارد، وسط آن یک پنجه دست دیده می‌شود.

علاوه بر این نمادها بعضی از علامت‌ها دارای حیواناتی همچون شتر و یا گوزن یا آهو هم هستند. شتر یادآور کاروان اهل بیت امام حسین (ع) است كه از كربلا به شام برده شدند و آهو در فرهنگ شیعی یادآور امام رضا (ع) است كه شفاعت آهو را كرده و شكارچی را از كشتن او منع كردند.

یكی ازدیگر نمادهای رایج طاووس است كه در طرفین علامت به صورت متقارن نصب می‌شود. طاووس در فرهنگ‌های مختلف نماد است. در فرهنگ عرفانی و اسلامی ایران نمادی از روح انسانی است كه طالب بازگشت به موطن اصلی خود است. اشعار عطار نیشابوری در منطق الطیر حاكی از این معناست.

تركیب كلی تیغه های علامت همانند سرو هستند و در طرفین آنها دو شكل دهن اژدری تعبیه می‌شود. چنین نقشی برگرفته از نقوش تذهیب بود و به كرات در كاشی‌ها و قالی‌های ایرانی دیده میشود.

شاید تركیب كلی علامت دو درخت را در برداشته باشد درخت طوبی و درخت "زقوم". درخت طوبی خوبی‌های انسان و درخت زقوم نفس انسانی است و در كل این تركیب لزوم پالایش و تطهیر نفس را نشان می‌دهد.

و اینگونه است که نمی‌توان نقش هنر را در عزاداری ماه محرم نادیده گرفت.

هنر در مراسم عاشورا همانند یک رسانه عمل می‌کند. گاهی در پرده‌خوانی و نقاشی‌های خیالی دیده می‌شود، گاهی در علامت. تیعه‌های علامت معمولا دارای نقوش هستند كه تصویر پیامبر امامان و خط‌نوشته‌ها را در بر دارند. 

به طور عمومی اطلاق هنر عاشورایی جمله مناسبی نیست. ما هنر مرتبط با آیین عاشورا و یا ملهم از عاشورا داریم. هنر مرتبطِ با عاشورا هنری است که خاستگاه روشنفکری ندارد و بیشتر مورد توجه عامه بوده است اما هنر ملهم از عاشورا مورد توجه بسیاری از هنرمندان تحصیل کرده دانشگاهی نیز بوده است.

هنر در مواردی بسیار  به مقوله عاشورا وارد شده است.

بسیار گسترده است. نقاشی، نمایش، فلزکاری، صنایع دستی و ... همه جا حماسه عاشورا حضوری جدی دارد.

حماسه عاشورا در نقاشی‌های گذشته ایران حضوری درخشان و گسترده دارد که نمونه بارز آن خیالی‌نگاری‌هاست. این واقعه بر هنر مدرن ایران نیز تاثیر داشته است.

در هنر موسوم به سقاخانه ثاثیر زیادی از هنر عاشورا دیده می‌شود تا جایی که امروزه بعضی از آن نشانه‌ها بازآفرینی می‌شود. تفاوت در این است که هنرمندان مدرن بیشتر از منظر زیبایی‌شناسانه موضوع را مورد توجه قرار می‌دهند ولی هنرمندان روزگار گذشته و به خصوص خیالی‌نگاری‌ها بیشتر تمرکزشان بر سوز و گداز و عاشقی و برای عرض ارادت به خاندان اهل بیت بوده است.

در هنر معاصر نیز این تاثیر بسیار گسترده است. در نقاشی معاصر پس از انقلاب نیز بسیاری از هنرمندان تحصیل‌کرده سعی کرده اند از نشانه‌ها و روش‌هایی که در هنر مرتبط با عاشورا دیده می‌شود در کار خودشان استفاده کنند. همچنین در هنر جدید نیز می‌توان دید که چگونه نسل جوان در هنر چیدمان و دیگر مدیومها از این نشانه‌ها استفاده می‌کنند.

از آنجا که در هنر جدید مرز بین هنرها کمرنگ می‌شود، گونه های مختلفی از آیین‌ها و هنرهای وابسته به فرهنگ عاشورا در هنر مدرن دیده می‌شود. در هنر جدید ایران اشیا، هنرهای تصویری، موسیقی و نمایش به عاشورا بسیار پرداخته اند..

در هنر مدرن ایران نمونه خوب آثار عاشورایی داریم که بسیار برجسته ونمود دارد.

در قبل از انقلاب و پس از آن نمونه‌های خوبی وجود دارند که از عاشورا تاثیر گرفته‌اند ولی در سال‌های اخیر این نگرانی وجود دارد که هنر مورد استفاده در ایام عاشورا از ریشه دینی عرفانی فاصله گرفته و مضامین مذهبی را با فنونی نازل به نمایش گذارد.

آنچه هنر عاشورا را در مواردی تهدید می‌کند، وجود و جایگزینی سلیقه‌های نازل اروپایی است. گاهی در نقاشی‌های مربوط به ائمه چهره‌ها برای آنکه آنها را زیبا نشان دهند تصاویری اغراق شده به نمایش گذاشته می‌شود. البته این نوع سلیقه ناشی از تاثیر فرهنگ دیگران است که در متن هنر عاشورایی وارد شده است. تاثیر دیگر فرهنگ‌ها در گذشته به تعالی کمک کرده است اما حالا درک سطحی و نگاه ساده‌اندیشانه باعث ایجاد وضعیت نامناسب شده است.